Classificatie van paddenstoelen

Plaatjeszwammen zijn veruit de bekendste paddenstoelenvorm: dit zijn de klassieke “paddestoelen met hoed en steel” waarbij aan de onderzijde van de hoed fijne plaatjes (lamellen) zitten. Op die lamellen vormen zich de sporen, die bij rijpheid uit de plaatjes vallen. Deze groep wordt ook wel lamelpaddenstoelen genoemd. Ze hebben meestal een duidelijke hoed en vaak een centrale steel. De lamellen zien eruit als spaken of ribbels onder de hoed. Dit mechanisme onderscheidt ze van buisjeszwammen (met gaatjes of buisjes onder de hoed) en andere types. Plaatjeszwammen omvatten een enorme variatie aan families en soorten. Van piepkleine mycena’s tot grote zwammen zoals parasolzwammen. De kleur van de lamellen kan variëren: zo zijn ze bij jongere exemplaren vaak wit of bleek en kleuren ze bij sommige soorten op latere leeftijd donker door de sporen. Bij de giftige gewone zwavelkop bijvoorbeeld zijn de plaatjes eerst zwavelgeelgroen en verkleuren ze naar olijfbruin naarmate de paddenstoel ouder wordt.

Plaatjeszwammen groeien in diverse habitats, afhankelijk van de soort. Veel soorten groeien op de bodem van bossen of graslanden, vaak in de nabijheid van bomen waarmee ze in symbiose leven (mycorrhiza). Vliegenzwam (Amanita muscaria), met zijn rood met witte stippen hoed, is een bekende plaatjeszwam die vaak onder berken of dennen verschijnt. Weidechampignon (Agaricus campestris) en de gekweekte witte champignon (Agaricus bisporus) zijn voorbeelden van saprotrofe plaatjeszwammen die organisch materiaal in graslanden of compost afbreken. Een ander icoon is de grote parasolzwam (Macrolepiota procera), een opvallend grote zwam met spikkelhoed die langs bosranden en open plekken verschijnt.

Buisjeszwammen herken je aan de sponsachtige onderkant van de hoed: in plaats van plaatjes hebben zij kleine gaatjes of buisjes waarlangs de sporen naar buiten komen. Deze buis- of poriënlaag ziet eruit als een fijn gaatjespatroon. De term buisjeszwam verwijst meestal naar twee grote groepen: enerzijds de boleten (paddenstoelen met hoed en steel, maar met buisjes onder de hoed) en anderzijds de houtzwammen of tonderzwammen (meestal zonder duidelijke steel, vaak in hoef- of tafelvorm, groeiend op hout). Buisjeszwammen verschillen van plaatjeszwammen doordat ze geen lamellen hebben maar poriën; hierdoor voelen ze vaak wat steviger of sponsachtiger aan onder de hoed. De buisstructuur beschermt de sporen enigszins tegen uitdroging en regen, in tegenstelling tot plaatjeszwammen die hun sporen in open lamellen bewaren.

Boleten komen vooral op de bosbodem voor in symbiose met bomen. Een bekend voorbeeld is eekhoorntjesbrood (Boletus edulis), een geliefde eetbare soort met een dikke bruine hoed en witte buisjeslaag, die in eiken- en beukenbossen groeit. Gewone berkenboleet (Leccinum scabrum) zie je vaak bij berken, en de oranje vliegenzwamhoedboleet (ook wel heksenboleet, Boletus erythropus) in naaldbossen.

De houtzwammen onder de buisjeszwammen groeien direct op dood of verzwakt hout en helpen dat af te breken. Het gewoon elfenbankje (Trametes versicolor) is hiervan een veelvoorkomend voorbeeld: het groeit jaarrond in dakpanvormige groepjes op stronken en takken van loofbomen. Elfenbankjes zijn dunne waaier-vormige zwammetjes met kleurrijke zones en een onderzijde vol piepkleine poriën. Ook de echte tonderzwam (Fomes fomentarius) behoort hiertoe. Buisjeszwammen vind je dus vooral in bossen: boleten op de grond in de nabijheid van bomen, en houtzwammen direct op stammen, stronken en takken. Ze spelen een belangrijke ecologische rol als opruimers door dood hout en bladeren af te breken

Koraalzwammen zien er heel anders uit dan de klassieke hoedpaddenstoel: hun vruchtlichaam bestaat uit rechtopstaande takjes of vertakkingen die doen denken aan koraal of hertengewei. Ze hebben geen hoed of duidelijke steel; het geheel is een bossige vertakte structuur waarover de sporen zich verspreiden. De kleur kan variëren van wit of crème tot felgeel, oranje of zelfs paars. Door hun vorm worden ze ook wel knots- en koraalzwammen genoemd (knotszwammen zijn onvertakte, enkelvoudige “stokjes”, terwijl koraalzwammen meervoudig vertakt zijn). Koraalzwammen onderscheiden zich van andere groepen omdat ze geen lamellen of poriën hebben. De sporen vormen zich op het oppervlak van de takjes. Ze kunnen oppervlakkig lijken op sommige zakjeszwammen (zoals het geweizwammetje), maar de meeste koraalzwammen behoren tot de steeltjeszwammen (Basidiomyceten).

Koraalzwammen groeien vaak op de bosbodem of op dood hout, meestal in humusrijke grond of tussen strooisel. Veel soorten leven saprotroof op organisch materiaal of mycorrhizaal met planten. Een algemeen voorkomende soort is het rechte koraalzwammetje (Ramaria stricta), dat meerdere rechtopstaande geelbruine takken heeft en voorkomt op plantenresten, houtsnippers en stronken van loof- en naaldbomen. Een ander leuk voorbeeld is het kleverig koraalzwammetje (Calocera viscosa): fel oranjegeel, vertakt als een klein vlammetje, vaak op vermolmd hout – de naam verwijst naar de wat geleiachtige, plakkerige textuur. Witte koraalzwam (Clavulina coralloides) is, zoals de naam zegt, wit van kleur en vertakt, te vinden op humus in loofbossen. Sommige knots- en koraalzwammen zijn zeldzamer, zoals de kroontjesknotszwam (Artomyces pyxidatus) met kroonvormige vertakkingsuiteinden. Over het algemeen vind je koraalzwammen vooral in bosrijke omgevingen. Ze vallen op door hun bijzondere uiterlijk, maar pas op: sommige koraalzwammen zijn lastig van elkaar te onderscheiden zonder microscoop.

Korstzwammen vormen een groep van paddenstoelen die geen hoed of opvallende vorm ontwikkelen, maar als een korst of dun vlies over hun substraat groeien. Ze heten ook corticioïde zwammen (naar cortex, schors) en lijken op een korstje of laagje verf dat op dood hout (soms op levende boomschors) zit. De sporen vormen zich aan het oppervlak van die korst, die soms glad is, maar ook ruw, gerimpeld of met kleine stekeltjes bezet kan zijn. Korstzwammen onderscheiden zich duidelijk van plaatjes- of buisjeszwammen omdat ze geen paddenstoelvorm hebben. Je ziet enkel een platte, vaak onopvallende laag direct op hout. Hierdoor worden ze door wandelaars gemakkelijk over het hoofd gezien, en ze zijn ook voor kenners lastig op naam te brengen (vaak zijn microscopische kenmerken nodig). Toch spelen ze een belangrijke rol in het ecosysteem als stille houtafbrekers.

Je vindt korstzwammen vooral op dood hout: op gevallen takken, stronken, onderzijde van omgevallen bomen, of op dode stammen in het bos. Sommige verschijnen al in een vroeg stadium van houtafbraak. Zo behoren gele korstzwammen (Stereum-soorten, bv. Stereum hirsutum) tot de eerste pioniers die dood hout koloniseren en verteren, en ze vervullen daarmee een essentiële functie in de natuurlijke kringloop van het bos. De paarse korstzwam (Chondrostereum purpureum) is een paarsbruin korstje op stammen of stronken dat bekendstaat als veroorzaker van de “loodglansziekte” bij fruitbomen, maar in het bos helpt hij ook bij de afbraak. Een andere opvallende soort is de zeldzame blauwe korstzwam (Terana caerulea), die een helder kobaltblauwe korst vormt op dood hout. Hoewel individuele korstzwammen onopvallend zijn, is de groep als geheel soortenrijk. Ze vormen letterlijk het “grondverf”laagje in het schimmelrijk en zorgen ervoor dat dood hout stukje bij beetje terug tot humus wordt afgebroken.

Buikzwammen (historisch ook Gasteromyceten genoemd) vormen hun sporen binnenin een afgesloten bolvormig of zakvormig vruchtlichaam. Alsof de sporen in een “buik” of maag zitten, vandaar de naam. In tegenstelling tot plaatjes- of buisjeszwammen hebben buikzwammen geen open hoed of zichtbare plaatjes. Vaak ontbreekt een duidelijke steel en is de zwam bolvormig, ei-vormig of knolvormig. Pas wanneer de sporen rijp zijn, gaat het omhulsel open of scheurt het, zodat de sporen naar buiten kunnen. Bij sommige buikzwammen barst het omhulsel open of ontwikkelt zich een opening waaruit de sporen vrijkomen. Dit maakt dat hun voortplantingsstrategie heel anders is: ze vertrouwen op externe krachten (wind, regen, dieren) om de sporen uit die “buik” te laten ontsnappen.

Buikzwammen zijn een diverse groep met uiteenlopende vormen. Enkele bekende subgroepen zijn de aardsterren (bolvormige zwammen waarvan de buitenste laag opensplijt in stervormige slippen, met in het midden een bolletje dat de sporen bevat), bovisten en stuifzwammen (ronde of peervormige zwammen die een wolk sporenstof naar buiten stoten als ze rijp zijn), stinkzwammen (die beginnen als ei en dan uitschieten met een hoed bedekt in stinkende slijm vol sporen) en nestzwammetjes (kleine bekertjes met “eitjes” – sporenpakketjes – erin). Wat ze gemeen hebben is de interne sporevorming. Veel buikzwammen hebben bijzondere aanpassingen om hun sporen te verspreiden. Zo zijn de sporenmassa’s van buikzwammen vaak waterafstotend, zodat zelfs tijdens regen de sporen als een stofwolk vrijkomen. Knijp maar eens voorzichtig in een rijpe aardster of parelstuifzwam tijdens of na een regenbui – een donkerbruin wolkje sporen zal omhoog poffen. Bij stinkzwammen (zoals de grote stinkzwam, Phallus impudicus) gebeurt verspreiding via insecten: de paddenstoel scheidt een groene, stinkende slijmlaag vol sporen af op zijn hoed, die aasvliegen aantrekt. De vliegen eten van de slijm en dragen zo de sporen elders heen, bijvoorbeeld via hun poten of uitwerpselen. Buikzwammen zijn vaak te vinden op de bodem van bossen, in graslanden of zelfs in schrale duinen. Enkele voorbeelden in België: gele aardappelbovist (Scleroderma citrinum), een knolvormige buikzwam met een harde gele buitenkant en zwart paarse sporenmassa binnenin; gewone aardster (Geastrum triplex), die opengaat als een ster; en de al genoemde grote stinkzwam, wiens vieze geur in najaarsbossen meteen de aanwezigheid van een buikzwam verraadt.

Stuifzwammen vormen eigenlijk een deelverzameling binnen de buikzwammen, maar worden vaak apart benoemd vanwege hun karakteristieke wijze van sporenvrijgave: in de vorm van een “stofwolk” of stuif. Het zijn doorgaans bol- of peervormige paddenstoelen met een papieren of leerachtige buitenwand. Wanneer de sporen rijp zijn, droogt de wand op en ontstaat er een opening (meestal aan de top) waardoor bij aanraking of impact (bijvoorbeeld regendruppels of een voorbijlopend dier) een wolkje sporen naar buiten stuift. Dit fenomeen levert een leuk schouwspel op voor natuurwaarnemers en verklaart de naam. Stuifzwammen onderscheiden zich van andere buikzwammen doordat ze specifiek ontworpen zijn om hun sporen als fijn poeder te verspreiden via zo’n opening. Bij bijvoorbeeld de peervormige stuifzwam (Lycoperdon pyriforme) zie je bovenop een klein gaatje; druk erop en een olijfbruin stofwolkje komt eruit. Deze soort is trouwens uniek omdat het de enige stuifzwam is die op dood hout groeit, vaak in groepen aan de voet van stammen. De meeste andere stuifzwammen groeien op de bodem.

Stuifzwammen komen veel voor in België, zowel in bossen als graslanden. Parelstuifzwam (Lycoperdon perlatum) is een algemene soort in loofbossen, herkenbaar aan de witte bolvorm met stekelige wratjes die later verdwijnen. Reuzenbovist (Calvatia gigantea) is een spectaculaire reuzen-stuifzwam die in weilanden kan verschijnen als witte bollen zo groot als voetballen – jong wit van binnen (eetbaar in dat stadium), later bruin en stoffig waarbij miljoenen sporen vrijkomen. Afgeplatte stuifzwam (Vascellum pratense) zie je in graslanden en open plekken, plat bolvormig op de grond. Enkele soorten die vaak stuifzwam worden genoemd, zoals de aardappelbovist, “stuiven” eigenlijk minder netjes: de gele aardappelbovist bijvoorbeeld barst onregelmatig open in plaats van via een klein gaatje. Toch worden ze in brede zin tot de stuifzwammen gerekend vanwege het concept van interne sporenmassa. Waar je ze ook vindt, een ding hebben alle stuifzwammen gemeen: op een droge herfstdag is het erg verleidelijk er zachtjes op te tikken en het magische stofwolkje te zien opstijgen.

Trilzwammen vormen een groep van paddenstoelen met een geleiachtig, trillend of glibberig vruchtlichaam. De naam “trilzwam” slaat op het feit dat deze gelatineuze zwammen bij aanraking of beweging trillen zoals gelei. Ze zien er vaak uit als doorzichtige of felgekleurde blobjes, hersenachtige klompjes of blaadjes. Anders dan typische paddenstoelen hebben trilzwammen geen hoed of steel en ook geen duidelijke lamellen; de sporen worden gevormd op het oppervlak van het geleiachtige weefsel. Ze onderscheiden zich van korstzwammen doordat ze dikker en gelatineus zijn, en van buikzwammen doordat hun sporen niet opgesloten zitten in een harde bol maar aan de buitenzijde van een zachte massa liggen. Veel trilzwammen behoren tot de Basidiomyceten (steeltjeszwammen) net als plaatjeszwammen, maar er zijn ook gelatineuze zakjeszwammen. Deze groep toont dus mooi aan dat de indeling naar vorm soms soorten bijeenbrengt die niet per se nauw verwant zijn, maar wel op elkaar lijken qua uiterlijk.

Trilzwammen zijn vooral te vinden op dood hout (boomtakken, stronken) of soms op aangetast levend hout in vochtige omstandigheden. Een zeer algemene soort is de gele trilzwam (Tremella mesenterica), ook wel heksenboter genoemd (hoewel echte heksenboter een slijmzwam is). Het is een helder geel-oranje, hersenvormig geplooid zwammetje van 2–5(–10) cm groot dat het hele jaar door op dood loofhout groeit. Bij nat weer is het glibberig zacht; bij droogte krimpt het in en wordt het oranje-bruin en harder. Een andere bekende trilzwam is het echt judasoor (Auricularia auricula-judae). Deze bruinachtige, oorvormige zwam groeit vooral op vlierstruiken en voelt rubberachtig/gelatinig aan. Hij lijkt qua vorm op een oor (vandaar de naam) en kan bij droog weer verschrompelen om bij regen weer op te zwellen. Judasoor is jaarrond te vinden en zelfs eetbaar (in de Aziatische keuken gebruikt). Daarnaast heb je nog de bruine trilzwam (Exidia glandulosa, ook “heksenboter” genoemd) – zwarte glibberige klodders op dood hout, en de beukentrilzwam (Exidia nucleata) die eruitziet als doorzichtige slijmerige knobbels op takken. Trilzwammen zijn geen zeldzaam verschijnsel: op elke wandeling in een vochtig bos zie je in herfst of winter wel ergens een felgeel of doorschijnend trilzwammetje op een dode tak zitten. Het zijn fascinerende kleine verschijningen die laten zien hoe divers paddenstoelen kunnen zijn.

Zakjeszwammen (Ascomyceten) vormen een grote stam binnen het schimmelrijk. De naam verwijst naar de ascus of sporenzak: bij deze soorten rijpen de sporen in microscopisch kleine zakjes binnen het vruchtlichaam. Veel zakjeszwammen zijn microscopisch klein of onopvallend, maar er zijn ook diverse grotere soorten die door natuurliefhebbers als “paddenstoel” worden gezien. In tegenstelling tot de steeltjeszwammen (Basidiomyceten), waartoe de meeste plaatjes- en buisjeszwammen behoren, hebben zakjeszwammen geen basidia maar asci. Morfologisch zijn ze echter zeer divers: sommige hebben een hoed-achtige vorm, andere zien eruit als bekertjes, knotsjes, korstjes of zelfs truffelachtige knollen. Het belangrijkste onderscheid zit in de manier waarop sporen worden gevormd (in zakjes), iets wat je met het blote oog niet ziet – maar vaak hebben zakjeszwammen geen echte lamellen of buisjesstructuur zoals de groepen hierboven.

Veel bekerzwammen en schijfzwammen behoren tot de zakjeszwammen. Ze verschijnen als komvormige of schotelvormige paddenstoeltjes op de grond of op hout. Een voorbeeld is de rode kelkzwam (Sarcoscypha coccinea), een felrood bekertje dat ’s winters op vochtige bosbodem tussen bladeren groeit. Ook de grotere morieljes (Morchella spp.) zijn beroemde zakjeszwammen: ze hebben een sponsachtig-geperforeerde hoed en verschijnen in het voorjaar op kalkrijke grond of brandplekken. Voorjaarsbostochtjes leveren soms ook kluifzwammen (Helvella spp.) op, met hun grillig vervormde hoeden. Deze zakjeszwammen zien er misschien wat vreemd uit, maar zijn nauw verwant aan de microscopisch kleine schimmels. In Vlaanderen zijn er naar schatting zo’n 1.900 soorten zakjeszwammen, waaronder ook bijzondere groepen als de aardtongen (zwarte, tong- of knotsvormige zwammetjes die op de grond staan), de truffels (ondergronds groeiende zakjeszwammen) en houtbewonende vormen zoals de kogelzwammen (bolvormige, vaak zwartkleurige korstjes op hout). Een goed voorbeeld van een opvallende zakjeszwam op hout is het geweizwammetje (Xylaria hypoxylon). Ondanks zijn uiterlijk (kleine, vertakte zwarte “geweitjes” op dode takken) behoort deze tot de zakjeszwammen – de sporen ontwikkelen zich in het zwarte, koolachtige oppervlak. Geweizwammen komen zeer algemeen voor op dood loofhout en tonen hoe grillig de vormen binnen de zakjeszwammen kunnen zijn.

Zakjeszwammen zijn te vinden in allerlei leefgebieden. Morellen en kluifzwammen zie je in de lente op de bosgrond, vooral op kalkrijke of humusrijke bodem. Bekerzwammetjes en schijfzwammetjes verschijnen vaak na regen op halfverteerd hout of modderige grond (denk aan oranje schijfzwammetjes op een modderpad). Houtbewonende zakjeszwammen zoals het geweizwammetje of de zwarte houtskoolzwam vallen op op oude boomstronken. Truffels merk je in het veld niet zomaar op (ze groeien ondergronds), maar sommige dieren ruiken ze wel. De groep is dus erg uiteenlopend – van de smaakvolle morielje tot onzichtbare schimmeltjes op mest. Wat ze gemeen hebben is het sporen-zak principe en vaak ook bijzondere levenswijzen. Samen vormen de zakjeszwammen een essentieel deel van de paddenstoelenrijkdom in België.