De vliegenzwam en onze winterfeesten: hoe een paddenstoel Sinterklaas en de kerstman mee vormde

De vliegenzwam was in grote delen van Europa, Azië en Noord-Amerika al lang een bekend symbool voordat sprookjes en kerstkaarten hem oppikten. Hij stond algemeen bekend als geluksbrenger. In de vroege twintigste eeuw was het zelfs een van de populairste motieven op wenskaarten voor nieuwjaar. Het iconische kleurpatroon dook ook elders op: in zakdoeken van boeren, in folkloristische klederdracht en zelfs in flamencorroken. Het motief leefde voort, zelfs op plaatsen waar de vliegenzwam zelf niet eens groeide.

De link tussen de vliegenzwam en winterrituelen komt vooral naar voren in oude sjamanistische tradities uit Siberië en Noord-Europa. In verschillende culturen gebruikten sjamanen deze paddenstoel tijdens rituelen. Hij veroorzaakte hallucinaties waarbij objecten kleiner of groter werden, en waarbij mensen het gevoel kregen te zweven of te vliegen.

Rendieren vertonen hetzelfde gedrag. Ze eten graag vliegenzwammen en kunnen daarna vreemde, springende bewegingen maken die de indruk wekken dat ze gewichtloos worden. Dit gedrag speelt later een onverwachte rol in het verhaal van Santa Claus.

In deze sjamanistische tradities kwamen sjamanen de hut binnen via het rookgat bovenaan het dak, vaak om rituelen te doen waarbij vliegenzwam centraal stond. Dit detail duikt verrassend herkenbaar op in ons eigen Sinterklaasverhaal.

Hoewel Sinterklaas gebaseerd is op de historische bisschop van Myra, kreeg ons moderne beeld van hem veel invloeden uit de Germaanse mythologie. Zo reed de Germaanse god Wodan op een witte hengst die door de lucht kon vliegen. Het idee van een bovennatuurlijk paard dat over daken gaat, ligt dus veel ouder dan het Christelijke verhaal.

Wanneer we dat combineren met de sjamanistische tradities, wordt de overeenkomst nog opvallender. Een oude man met witte baard die geluk brengt, een paard dat kan vliegen en een helper die via de schouw naar binnen komt: het past verrassend goed binnen de beeldtaal die eeuwen rond de vliegenzwam is opgebouwd.

Het Sinterklaasfeest zoals wij het vandaag kennen ontstond in de Lage Landen, een regio waar Germaanse en Romaanse culturen elkaar ontmoetten. Net die zones staan vaak bekend om culturele mengvormen, en dat is hier niet anders.

In 1611 brachten Nederlandse kolonisten het Sinterklaasfeest mee naar Nieuw Amsterdam, het latere New York. De Engelse kolonisten die de stad overnamen maakten van Sinterklaas de verbasterde figuur Santa Claus. In de negentiende eeuw werd hij gekoppeld aan Kerstmis en kreeg hij nieuwe eigenschappen.

Het paard werd vervangen door een slee met rendieren. De keuze voor rendieren lijkt logisch vanuit Scandinavisch perspectief, maar krijgt een extra laag wanneer je weet dat rendieren in Siberië bekendstaan om hun voorliefde voor vliegenzwam. Hun merkwaardige gedrag na het eten ervan voedde oude mythes over dieren die konden vliegen. Het beeld van vliegende rendieren kan dus indirect teruggaan op deze observaties.

Later verplaatste de Amerikaanse tekenaar Thomas Nast Santa Claus naar de Noordpool. Pas in 1927 werd hij door een Finse radiomaker in Lapland geplaatst, de regio waar sjamanen en rendieren eeuwenlang met vliegenzwamtradities verbonden waren.

Het resultaat is een kerstfiguur die, zonder dat iemand het nog beseft, nog steeds echo’s draagt van een paddenstoel.

Ons moderne beeld van de kerstman, zoals we hem vandaag overal zien, is grotendeels het werk van Haddon Sundblom, tekenaar voor Coca-Cola. In de jaren dertig tekende hij een vriendelijke, rondbuikige man in een rood-wit kostuum, precies in de kleuren van de vliegenzwam. De kleurkeuze was toeval omdat Coca-Cola die kleuren al gebruikte, maar het past opvallend goed binnen het oudere Europese beeld van wintermagie.

Ook Scandinavische kerstfiguren zoals de Jultomte dragen rode puntmutsen en leven tussen kabouters, geesten en winterse symboliek. Dat maakt de herkenbaarheid nog groter.

De kleine figuren die we nu kennen uit sprookjes en kerstverhalen — kabouters, elfen, trollen — hebben volgens etnomycologen hun oorsprong in voorchristelijke natuurreligies. Ze stonden symbool voor vooroudergeesten of natuurgeesten. De vliegenzwam speelde in deze tradities vaak een rol als heilige of rituele plant, waardoor hij in de verbeelding van mensen naast deze figuren bleef bestaan.

Het Joelfeest, de voorloper van Kerstmis, werd o.a. gevierd met rituele dranken. Sommige antropologen vermoeden dat deze tradities ooit gelinkt waren aan vliegenzwamgebruik. De kabouters die we nu zien rondom kerst, op kaarten of in kerststukjes vol paddenstoelen, vertonen nog flarden van die oudere betekenis mee.